Στις Βρυξέλλες, στις 22 Ιουνίου 2026, το έργο Erasmus+ ACE-EX ολοκλήρωσε τρία χρόνια δουλειάς με ένα συνέδριο που φιλοξενήθηκε από την Αντιπροσωπεία της Περιφέρειας της Λομβαρδίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κι όμως, η ημέρα έμοιαζε λιγότερο με άφιξη στον προορισμό και περισσότερο με την επισήμανση ενός ερωτήματος που η ευρωπαϊκή γεωργία δεν μπορεί πλέον να αναβάλλει: αν ο γεωργικός τομέας αλλάζει μοντέλο, είναι οι άνθρωποι που εργάζονται σε αυτόν έτοιμοι να αλλάξουν μαζί του; Γύρω από αυτό το ερώτημα, είκοσι εταίροι από εννέα χώρες οικοδόμησαν, όλα αυτά τα χρόνια, μια εκπαιδευτική διαδρομή για την κυκλική οικονομία στη γεωργία. Και γύρω από αυτό το ερώτημα, οι φωνές της πολιτικής, της βιομηχανίας, της εργασίας και των περιφερειών συνομίλησαν για μια ολόκληρη ημέρα.
Υπάρχει μια παρανόηση που το ACE-EX θέλησε εξαρχής να αμφισβητήσει: την πεποίθηση ότι η πράσινη μετάβαση στη γεωργία είναι κυρίως ζήτημα μηχανημάτων, εγκαταστάσεων και τεχνολογίας. Παρουσιάζοντας τα αποτελέσματα του έργου, η Carmen Fusilli (ITS Academy Giulio Natta), που συντόνισε την κοινοπραξία, ανέτρεψε αυτή την παραδοχή. Η κυκλικότητα, εξήγησε, δεν επιτυγχάνεται με την εγκατάσταση ενός βιοαεριοποιητή(biodigester), αλλά με την εκπαίδευση των ανθρώπων που θα πρέπει να τον κάνουν να λειτουργεί μέρα με τη μέρα. Είναι μια λεπτή αλλά καθοριστική διάκριση, που εξηγεί γιατί ένα έργο για την κυκλική οικονομία είναι, στην πραγματικότητα, ένα έργο για τις δεξιότητες.
Τις δεξιότητες αυτές το έργο τις χαρτογράφησε ξεκινώντας από μια ανάλυση αναγκών του τομέα, η οποία ανέδειξε ένα άβολο συμπέρασμα: η τεχνική γνώση, από μόνη της, δεν αρκεί πλέον. Έτσι, οικοδομήθηκε μια εκπαιδευτική διαδρομή πάνω σε τέσσερις πυλώνες που ενώνουν κόσμους που πολύ συχνά μένουν χωριστά: ηγεσία και οριζόντιες (soft) δεξιότητες· πράσινες τεχνολογίες και κυκλική οικονομία· βιωσιμότητα· καινοτομία και επιχειρηματικότητα. Πάνω σε αυτή τη δομή αναπτύχθηκε ένα ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό οικοσύστημα από πολύγλωσσες ενότητες ηλεκτρονικής μάθησης, ένα εγχειρίδιο, ένα εκπαιδευτικό παιχνίδι (serious game) και εμπειρίες εικονικής πραγματικότητας, που δοκιμάστηκαν πιλοτικά με περισσότερους από 1.400 σπουδαστές, εκπαιδευτικούς και επαγγελματίες. Όχι έναν κατάλογο μαθημάτων, αλλά μια προσπάθεια να δοθεί μορφή σε ένα επαγγελματικό προφίλ που η αγορά ήδη αναζητά, χωρίς ακόμη να ξέρει πώς να το ονομάσει.
Ότι ένα τέτοιο προφίλ πράγματι υπάρχει, επιβεβαιώθηκε από την πρώτη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης της ημέρας, με συντονίστρια την Erina Guraziu (OpenCom), όπου η πολιτική, η βιομηχανία, τα συνδικάτα και οι περιφέρειες περιέγραψαν τον ίδιο μετασχηματισμό από τέσσερις διαφορετικές οπτικές γωνίες. Για τον Ricard Ramon i Sumoy (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ AGRI), ο αγρότης του αύριο μοιάζει όλο και λιγότερο με έναν απλό παραγωγό τροφίμων και όλο και περισσότερο με έναν επιχειρηματία έντασης γνώσης, που διαχειρίζεται δεδομένα, ανανεώσιμη ενέργεια και γεωργία ακριβείας, και χρειάζεται ψηφιακό γραμματισμό και προσαρμοστικότητα για να το πετύχει. Από την πλευρά της βιομηχανίας, ο Ricard Celorio (FoodDrinkEurope) μετατόπισε την έμφαση σε ένα πρόβλημα που η Ευρώπη γνωρίζει καλά: δεν λείπει η έρευνα, αλλά η ικανότητα κλιμάκωσής της. Αυτό που χρειάζεται είναι επαγγελματίες ικανοί να συνεργάζονται κατά μήκος των αλυσίδων αξίας και να μετατρέπουν τις αρχές της κυκλικής οικονομίας σε πραγματικές παραγωγικές διαδικασίες.
Αν η πολιτική και η βιομηχανία κοιτούν το σύστημα, ο Ivan Ivanov (EFFAT) επανέφερε τη συζήτηση στους ανθρώπους. Μια μετάβαση, υπενθύμισε στην αίθουσα, δεν είναι αυτομάτως δίκαιη: μπορεί να δημιουργήσει νέες τεχνολογίες και ταυτόχρονα να αφήσει πίσω τους εργαζόμενους. Για να είναι δίκαιη, χρειάζεται συνεχή κατάρτιση, πραγματικές ευκαιρίες επανειδίκευσης και έναν κοινωνικό διάλογο που να συνοδεύει την αλλαγή αντί απλώς να την υφίσταται. Κλείνοντας τον κύκλο, με διαδικτυακή σύνδεση, η Lucia Silvestri (Περιφέρεια Λομβαρδίας) σημείωσε ότι καμία καινοτομία δεν έχει αποτέλεσμα αν μένει στα χαρτιά: οι περιφέρειες είναι εκείνες που γεφυρώνουν τα εκπαιδευτικά συστήματα με την αγορά εργασίας και μεταφέρουν την ευκαιρία εκεί όπου κινδυνεύει να μη φτάσει ποτέ — στους νέους αγρότες, στις γυναίκες επιχειρηματίες, στις απομακρυσμένες περιοχές.
Η δεύτερη συζήτηση στρογγυλής τραπέζης, με συντονιστή τον Jesús Díez Vázquez (Fundación del Patrimonio Natural de Castilla y León), μετέφερε το ερώτημα από το «ποιος» στο «με ποιους όρους»: είναι η κυκλική μετάβαση και οικονομικά βιώσιμη; Εδώ οι θέσεις διαφοροποιήθηκαν, και ήταν η πιο ενδιαφέρουσα στιγμή της ημέρας. Ο Paolo Di Stefano (Eat Europe) υπερασπίστηκε την αναγνώριση της γεωργίας ως στρατηγικού τομέα, ασκώντας κριτική σε προσεγγίσεις που «ανταμείβουν» το περιβάλλον περικόπτοντας την παραγωγή, και υποστηρίζοντας το δικαίωμα των αγροτών να παράγουν περισσότερα τρόφιμα, καθώς και βιομάζα και ανανεώσιμη ενέργεια. Ο Théo Paquet (European Environmental Bureau) υποστήριξε την αντίθετη και συμπληρωματική γραμμή: η κυκλικότητα πρέπει να στηρίζεται στα ρεύματα αποβλήτων και όχι να ανταγωνίζεται την παραγωγή τροφίμων, ζητώντας παράλληλα μια πιο εδαφική προσέγγιση στην κτηνοτροφία. Ανάμεσά τους, η οικονομική ανάλυση του Trevor Donnellan (Teagasc), ο οποίος υπενθύμισε πώς η αστάθεια των τιμών ενέργειας και λιπασμάτων έχει αποσταθεροποιήσει τα αγροτικά εισοδήματα, καθώς και την άποψη ότι η μείωση της ενεργειακής εξάρτησης είναι σήμερα ζήτημα ανταγωνιστικότητας πριν γίνει ζήτημα περιβάλλοντος.
Είναι ενδεικτικό ότι ένα έργο για την κατάρτιση κατέληξε σε μια τόσο ζωηρή συζήτηση για τα οικονομικά. Γιατί ακριβώς εκεί αποκαλύπτεται η αξία των δεξιοτήτων: χωρίς επαγγελματίες ικανούς να διαβάζουν δεδομένα, να διαχειρίζονται την ενέργεια και να επανασχεδιάζουν διαδικασίες, καμία από αυτές τις στρατηγικές δεν γίνεται πραγματικότητα. Ο Folco Ciulli (European Chemical Regions Network) το είπε καθαρά στις καταληκτικές του παρατηρήσεις: σε μια ήπειρο φτωχή σε πρώτες ύλες και με υψηλό κόστος εργασίας, οι δεξιότητες είναι το πραγματικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της Ευρώπης. Και η ανταγωνιστικότητα με την κυκλικότητα, πρόσθεσε, δεν είναι αντίπαλοι: η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση οφείλει να επιταχύνει μια αλλαγή στην οποία πρέπει πρώτα να πιστέψει κανείς.
Ήταν σημαντικό που η ημέρα έκλεισε με την επίδειξη εικονικής πραγματικότητας υπό την καθοδήγηση του Oliver D’Adda (Softcare Studios), με τους συμμετέχοντες βυθισμένους σε ένα περιβάλλον μάθησης αντί καθισμένους μπροστά σε μια διαφάνεια. Σε αυτή την εικόνα κρύβεται το στοίχημα του ACE-EX: ότι ο τρόπος με τον οποίο εκπαιδεύονται οι άνθρωποι μετρά όσο και το τι διδάσκονται. Το έργο ολοκληρώνεται εδώ, αλλά το υλικό του παραμένει, και οι εταίροι έχουν δεσμευτεί να το διαθέσουν και πέρα από τη λήξη του, γιατί μια μετάβαση που στηρίζεται στις δεξιότητες δεν μπορεί να τελειώνει όταν τελειώνει η χρηματοδότηση. Το ερώτημα που άνοιξε εκείνη την ημέρα στις Βρυξέλλες, άλλωστε, θα απασχολεί την ευρωπαϊκή γεωργία για πολλά χρόνια ακόμη.
Η συμβολή του Επιμελητηρίου Φθιώτιδας
Στο έργο ACE-EX συμμετείχε ως εταίρος και το Επιμελητήριο Φθιώτιδας το οποίο, καθ’ όλη την τριετή διάρκεια του έργου, συνέβαλε ενεργά στην υλοποίησή του. Το Επιμελητήριο συμμετείχε, μεταξύ άλλων, στην ανάλυση των αναγκών δεξιοτήτων του αγροδιατροφικού τομέα, στη συγγραφή και προσαρμογή του εκπαιδευτικού υλικού στα ελληνικά, καθώς και στην πιλοτική εκπαίδευση σπουδαστών, εκπαιδευτικών και επαγγελματιών της περιοχής. Λειτουργώντας ως γέφυρα ανάμεσα στο έργο και την τοπική επιχειρηματική κοινότητα, το Επιμελητήριο Φθιώτιδας διέχυσε τα αποτελέσματα του ACE-EX στις επιχειρήσεις και τους αγροδιατροφικούς φορείς του νομού, φέρνοντας τις δεξιότητες της κυκλικής οικονομίας πιο κοντά στην ελληνική περιφέρεια — εκεί ακριβώς όπου, όπως υπογραμμίστηκε και στις Βρυξέλλες, η ευκαιρία κινδυνεύει συχνά να μη φτάσει ποτέ.
Περισσότερα στο: www.ace-ex.eu
